Drobne rośliny kwiatowe (34.) - Rdest ostrogorzki

 Ciekawa, drobna roślina zielna, nie wyróżniająca się niczym szczególnym. Chyba że wziąć kawałek do ust i pożuć.

Rdest ostrogorzki (Persicaria hydropiper) z rodziny rdestowatych i dawniej zaliczany do rodzaju Rdest (Polygonum). W nowszych klasyfikacjach przeniesiony do rodzaju Persicaria, ale polskie nazewnictwo nie nadążyło za tymi zmianami. Nazwa łacińska gatunku Hydropiper ma swoje odpowiedniki w wielu językach, po polsku bywa nazywany "pieprzem wodnym". Jest to gatunek drobnej rośliny jednorocznej, zwykle rosnącej w miejscach wilgotnych lub okresowo podtapianych, na glebie gliniastej, lekko alkalicznej. Częsty na brzegach płytkich stawów, rowów, wolno płynących rzek. Może rosnąć w płytkiej wodzie puszczając korzenie do wody, częściej jednak pojawia się w miejscach zalewanych okresowo, tylko na wiosnę lub po większych deszczach. Spotykałem go w miejscach przy gruntowych drogach w których stoją dłużej kałuże ale też w miedzach, w których woda stoi po silnych opadach. Dlatego może się wydawać, że czasem rośnie na całkiem suchym stanowisku.

Cechy wyglądu bardzo podobne do innych "rdestów" i trudno mi było znaleźć coś do artykułu, co byłoby mocno charakterystyczne. Wydłużone liście, podobne do liści wierzby, odchodzące wprost od kruchej łodygi, gdzie rozgałęzienie obejmuje mała pochewka. Tak utworzony węzeł często jest podbarwiony na czerwono i często w tego miejsca wyrastają boczne kwiatostany. Zaczerwienienie jest wyraźniejsze u dołu pędu i stopniowo rozszerza się na cały węzeł i łodygę w miarę upływu sezonu i intensywności nasłonecznienia. Kwiatostany przypominają bardzo luźny kłos z kwiatami rozchylającymi się pojedynczo, większość jest zamknięta, zielonkawa z zaczerwienioną tylko końcówką. Dość wiotki, zwykle zwisający.

A tu jeszcze porównanie dwóch gatunków - ostry po lewej i nie ostry po prawej. Podejrzewam, że to rdest mniejszy.  Łudząco podobne. Zbliżony wygląd może mieć też rdest plamisty, z charakterystyczną brunatną plamką pośrodku listka.

Oczywiście główna cecha to smak. Niewielka ilość kwiatów lub liści w czasie żucia początkowo jest po prostu cierpka, podobnie jak inne gatunki rdestów. Po chwili pojawia się intensywne pieczenie, podobne rzeczywiście do smaku pieprzu a nie chili. Smak utrzymuje się w ustach krótko, po przełknięciu śliny słabnie. 

Cierpki smak jest związany z dużą zawartością garbników i flawonoidów. Gatunki z obu rdestopodobnych rodzajów obfitują w rutynę. W ziołolecznictwie rdesty i spokrewnione rośliny są surowcami garbnikowymi i flawonoidowymi i ich głównym zastosowaniem jest wzmacnianie drobnych naczynek, zmniejszanie krwawień z przewodu pokarmowego, działanie antyrodnikowe, "czyszczące krew" i łagodzące stany zapalne pęcherza moczowego.

Za ostry smak odpowiadają głownie dwa seskwiterpenoidy oparte o motyw struktury drimanu - poligodial i warburganal. Są to związki zawierające dwa nasycone pierścienie sześciowęglowe i dwie grupy aldehydowe jedna obok drugiej

Poligodial

Warburganal

Obydwa związki działają poprzez pobudzanie receptora TRPA1, będącego receptorem bólu, swędzenia i podrażnienia. Znanymi związkami wywołującymi reakcję receptora jest olejek gorczycowy, wasabi i chrzan, czosnek, olejek cynamonowy, gazy łzawiące i niektóre alkaloidy jak nikotyna. Związek odpowiadający za ostrość Chili, kapsaicyna, i związek czarnego pieprzu, Piperyna, działają na inny receptor TRPV1. Silne oddziaływanie na te receptory prowokuje reakcję organizmu zmniejszenia przekazywania sygnałów bólowych, stąd miejscowy efekt znieczulający. Ponadto poligodial ma działania przeciwgrzybiczne i przeciwbakteryjne. 

Poligodial jest bardzo słabo rozpuszczalny w wodzie, więc zwykłe napary będą go zawierały mało, lepiej przechodzi do wyciągów olejowych i alkoholowych. W Azji robiony jest z rośliny pikantny ocet. Smak suszonego zioła jest dużo słabszy, ostre związki albo ulatniają się albo utleniają. Utlenienie przynajmniej jednej grupy aldehydowej powoduje zanik ostrego smaku. Dlatego w klasyfikacji ziołoleczniczej suszone ziele rdestu ostrogorzkiego jest używane ze względu na flawonoidy, zwłaszcza kwercetynę, a aspekt rozgrzewający nie jest uwzględniany, i w mieszankach może być zastępowany innymi gatunkami rdestu, zwłaszcza plamistym i ptasim, o podobnym składzie.