Drobne rośliny kwiatowe (29.) - Przebiśnieg

 Przebiśnieg to jeden z symboli wiosny a przy tym ciekawa roślina. 

   Rodzaj Śnieżyczka (Galanthus L.) obejmuje drobne, wieloletnie byliny cebulkowe, występujące w Europie i na Bliskim Wschodzie, z największym zróżnicowaniem w rejonie Kaukazu i Grecji, gdzie na małym obszarze rośnie kilkanaście gatunków. Najbliższe stanowiska innych gatunków to południowa część Ukrainy, głównie stepy nad Morzem Czarnym i góry Krymu. W Europe środkowej i zachodniej występuje naturalnie tylko jeden gatunek, śnieżyczka przebiśnieg. Stanowiska w w południowej i wschodniej części Polski są uważane za część naturalnego zasięgu; rozproszone i punktowe obszary występowania w centrum i na zachodzie są w większości wynikiem zawleczenia i zdziczenia nasadzeń. Bywa mylony z blisko spokrewnioną śnieżycą wiosenną (Leucojum) o bardziej zaokrąglonych kwiatach. 

   Typowe stanowisko poza obszarami górskimi to nizinny las liściasty, na żyznej, wilgotnej glebie, o odczynie obojętnym, nieco wapnistej, rozwiniętej na lessie lub na glinie. Miejsca takie były systematycznie przekształcane w pola a lasy pozostawiano na suchych piaskach, gdzie nic poza sosną nie rosło, dlatego dzikie przebiśniegi występują w Polsce rzadko i punktowo, częściej na obszarach podgórskich i na wyżynach, w lasach reliktowych w trudno dostępnych miejscach. Znane liczne stanowisko znajduje się niedaleko Bohotnicy koło Kazimierza Dolnego; prawdopodobnie naturalne są też rośliny rosnące w lesie wokół Dziewiczej Góry, koło Poznania (co ciekawe, w okolicy znajduje się też rezerwat Śnieżycowy Jar chroniący obfite stanowisko śnieżycy wiosennej, prawdopodobnie związane z dawnym założeniem ogrodowym); koło Sokołowa Podlaskiego duże stanowisko chroni rezerwat Śnieżyczki. Sam spotykałem trochę już zdziczałe przebiśniegi nad Wisłą w Warszawie, pozostałość po dawnych ogródkach działkowych.

   W Wielkiej Brytanii jedną z tradycji ogrodniczych są wielkopowierzchniowe nasadzenia przebiśniegów, które tworzą wiosną bogaty łan. W pewnych okolicach każda stara rezydencja z przyległościami chwali się posiadaniem takiej łączki. Największe zajmują ponad hektar powierzchni a część można zwiedzać. 

   Śnieżyczka to typowy geofit wiosenny o przyspieszonym rozwoju. W krótkim czasie po ociepleniu wypuszcza pędy kwiatowe, potrafi zgodnie z nazwą przebijać płaty śniegu i nie szkodzą jej silne przymrozki. Po przekwitnieniu tworzy owoc wypełniony drobnymi nasionami, które wysypują się z niego pod koniec maja. Nasiona posiadają tłustawy, soczysty wyrostek, elajosom, który smakuje mrówkom; te zbierają nasiona i albo porzucają po drodze po zjedzeniu wyrostka, albo układają je w pobliżu gniazda. Po wydaniu nasion roślina zamiera do kolejnej wiosny. Dlatego latem po przekwitnieniu, wielu wiosennych roślin już nie widać w ogródku. Rośliny takie często w naturze rosną w lasach liściastych i starają się streścić z rozwojem zanim drzewa wypuszczą liście i zacienią dno lasu.

   Wszystkie części rośliny zawierają alkaloidy podobne do występujących w innych rodzajach z tej rodziny. Najważniejszymi są likoryna, tazettyna, galantyna, a najbardziej charakterystyczna galantamina, która jest ekstrahowana z cebulek na potrzeby medycyny. Zielone części zawierają ponadto krótkie białko o aktywności lektyny, które działa owadobójczo.

   Galantamina ma działania cholinergiczne. Hamuje enzym acetylocholino-esterazę (AChE), który w normalnej sytuacji rozkłada nadmiar ważnego neuroprzekaźnika pobudzającego, acetylocholiny, wytwarzanego w synapsach komórek nerwowych. Zahamowanie jej rozkładu zwiększa stężenie tego neuroprzekaźnika, zwiększa zatem siłę przekazu impulsów. Działa to pobudzająco na różne funkcje nerwowe, przekazywanie czucia, napięcie mięśni, koordynację ruchów. W obrębie mózgu wzrost stężenia acetylocholiny może działać pobudzająco, poprawiać zdolności poznawcze, pamięć, koncentrację. Dlatego leki o działaniu hamującym AChE są stosowane w chorobach związanych z upośledzeniem układu nerwowego - zespół Alzheimera, otępienie z ciałkami Levy'ego, inne otępienia. Takie działanie mają znane leki Rywastygnima i Donepezil - oraz galantamina z cebulek przebiśniegów. 

   Ale hamowanie enzymu ma też ciemną stronę - jeśli inhibitor działa zbyt mocno, blokuje enzym trwale, lub też ten słaby, leczniczy, jest zażyty w zbyt dużej dawce, wszystkie procesy nerwowe zostają pobudzone za bardzo. Typowe objawy to nadmierne napięcie mięśni aż do paraliżu, drgawki, intensywne wydzielania płynów, zaburzenia widzenia, wymioty, biegunki, spadek ciśnienia krwi, w jednych okresach nadmierne pobudzenie ruchowe, w innych apatia, osłabienie, śpiączka. Najgroźniejszy efekt to niewydolność oddechowa, mogąca prowadzić do śmierci jeśli nie jest wdrożona intensywna opieka. Bardzo silne, nieodwracalne inhibitory AChE to fosforoorganiczne gazy bojowe, Sarin, Tabun, VX. Słabsze ale nadal groźne są niektóre pestycydy. Galantamina jest dość słaba i ma krótki czas działania. 

   Zatrucie przebiśniegiem przypomina w ogólnym zarysie zatrucia innymi środkami cholinergicznymi. Narażenie następuje najczęściej drogą doustną. Ze względu na powolne wchłanianie, pobudzenie przewodnictwa nerwowego i zwiększenie siły impulsów działa najpierw w układzie pokarmowym i powoduje w pierwszej kolejności skurcze żołądka i jelit, skutkując wymiotami i biegunką, co ułatwia wydalenie nadmiaru toksyny. Wchłoniecie większej ilości toksyn wywołuje pobudzenie nerwowe, drgawki i inne wymienione wcześniej objawy. Śmiertelne zatrucia są rzadkie i raczej związane z przedawkowaniem medycznej formy.

   Śródziemnomorskie gatunki śnieżyczki są wiązane z tajemniczym ziołem moly (μῶλυ) wymienionym w Odysei, Homera. Gdy Odys ląduje na wyspie czarodziejki Kirke, ta podaje marynarzom wino zaprawione magicznymi ziołami, przez które zamieniają się w świnie. Jednak Odyseusz stosuje przeciwko tym czarom zioło moly, które otrzymał od Hermesa, dzięki czemu unika przemiany i ostatecznie ratuje towarzyszy. Zioło miało charakteryzować się białym kwiatem i czarnym korzeniem, zaś jego wyrywanie z ziemi miało być niebezpieczne i mogli to robić tylko bogowie.  

   Opowieść można interpretować w kontekście wiary w to, że czary można odwrócić innymi czarami lub amuletami - jednak często spotykana jest interpretacja, że mit przekazuje pamięć o rzeczywistych roślinach, którym z różnych powodów przypisano właściwości "przemiany formy" i "ochrony przed czarami". Częstym przypuszczeniem jest, że trucizna Kirke była ziołami halucynogennymi, wywołującymi wizje zmiany kształtu, lub środkami odurzającymi, po których zatruci zachowywali się jak zwierzęta. Z kolei moly była utożsamiana z rosnącym w tym rejonie czarnym czosnkiem, to ze względu na czarny kolor cebulki i generalne przypisywanie czosnkowi odpędzania złych sił swym intensywnym zapachem. 

   Znana jest jednak także i szeroko omawiana hipoteza, że mit przekazuje informacje praktyczną, o tym że pewne zioła powodują zmieniony stan świadomości, który można odwrócić podając zioło o przeciwnym działaniu, a zatem że jest to dowód na znajomość odtrutek. Przypuszczenie wyglada tak, że trucizna przemiany to zioła działające antycholinergicznie, jak pokrzyk wilcza jagoda, bieluń, lulek czarny albo mandragora, zaś odtrutka to zioła działające przeciwnie, cholinergicznie. Te dwa typy działania znoszą się wzajemnie, więc na zatrucie toksynami o jednym z tych działań, podaje się substancje, które działają w drugi sposób. Rośliną występującą w Grecji, o białych kwiatach, która zawiera wystarczająco dużo substancji o takim działaniu, jest śnieżyczka.